Darbe Nedir? Tarihte Darbe Yaşamış Ülkeler Hangileridir?

Askerî darbe, bir ülkede silahlı kuvvetler mensuplarının silah zoru ile ülke yönetimine el koyması. Hükûmetlerin, ekonomik ve sosyal sorunları çözmekte başarısız oldukları iddiası, cuntacılar tarafından askeri darbelerin başlıca sebebi olarak gösterilir. Zaman zaman ordu tarafından hükûmetlere verilen muhtıralar da darbe benzeri sonuçlar doğurabilir.

Darbeciler genellikle ordunun yapacakları eyleme karşı tarafsız kalmasını fırsat bilerek iktidarı ele geçirerek, lideri devirir; radyo, TV gibi iletişim kanallarını işgal ederek hükûmet daireleri üzerinde otorite kurar; elektrik santralleri gibi temel altyapı tesislerini ve birçok kurumu kontrol altına alır.

ASKERÎ DARBE SONRASI HÜKÛMET ŞEKİLLERİ

Darbe sonrasında ordu kurulacak hükûmetin şekli sorunuyla karşı karşıya kalır. Latin Amerika’da darbeden sonra değişik rütbede askerlerden oluşan cunta yönetimi oldukça yaygındır. Afrika’da ve Türkiye’de ise cunta ile birlikte çalışacak devrimci bir meclis oluşturma ve bu meclis üyelerinin de cunta tarafından seçilmesi yöntemi yaygın olarak kullanılır. 27 Mayıs 1960 ve 12 Eylül 1980 darbeleri ile yönetimi ele geçiren cuntalar olan Milli Birlik Komitesi ya da Milli Güvenlik Kurulu, ülkeyi mutlak biçimde yönetmiş; aynı zamanda Kurucu Meclis ya da Danışma Meclisi adıyla cunta tarafından seçilen sivil temsilcilerin olduğu ancak MBK ya da MGK karşısında bir hayli zayıf bir de meclis oluşturulmuştur.

DÜNYADA DARBELER

Darbeler siyaset tarihinin uzun zamandır bir parçasıdır. Örneğin Roma İmparatoru Jül Sezar bir darbe kurbanı olmuştur ve bazı Roma imparatorları iktidara darbeyle gelmiştir. 1799’da Napolyon da Fransa’da iktidarı bir darbeyle ele geçirmişti. Antik Yunan ve Hindistan kentlerinde darbeler fazlasıyla yaygındı.

Askerî darbeler 20. yüzyılda yaygın biçimde Latin Amerika’da Arjantin, Şili, Asya’da Birmanya, Afrika’da ve Avrupa’da Yunanistan,Asya’da Türkiye gibi özellikle gelişmekte olan ülkelerde gözlenmiştir.

20. asrın sonlarına doğru darbeler başta gelişmekte olan ülkeler olmak üzere dünyada bir hayli yagınlaştı: Latin Amerika’da, Asya’da, Afrika’da, Avrupa’da. 1980’lerden sonra darbeler daha az sıklıkta görülmeye başlandı. Hükûmetlerin sosyal ve ekonomik sorunları çözmekte yaşadıkları sorunlar ve dolayısıyla ortaya çıkan yeni sorunlar bu darbelerin başlıca sebeplerini oluşturmaktadır.

ŞİLİ

Bütün bu görünür sebeplerin yanında darbeler ayrıca güçlü devletler tarafından zayıf ve küçük devletler üzerindeki emellerini gerçekleştirmede etkili bir silah olarak kullanılmaktadır. Bunun en canlı örneği Şili’de Salvador Allende hükûmetinin devrilmesi ve Allende’nin öldürülmesiyle sonuçlanan darbedeki ABD ve CIA etkisinde görülebilir.

VENEZUELA

2002’de Venezuela’da oy çokluğu ile seçilmiş olan Hugo Chavez’e karşı ABD destekli bir darbe yapıldı; darbe başarılıydı ama hemen yıkıldı. Darbenin etkisi Chavez yanlısı halk gösterileri, ordunun Chavez yanlısı tutumu sebebiyle kolayca ortadan kalktı. Chavez darbeden 2 gün sonra yeniden iktidarı ele geçirdi, askerî cunta dağıtıldı. Bu gibi durumlarda halk gösterilerinin darbeleri ters çevirebileceği ve istedikleri liderleri geri getirip iktidara oturtabilecekleri anlaşılmış oldu. Hatta bu olaydan sonra Chavez’e yönelik halk desteğinin daha da artması darbeden istenilen sonucun tam aksine bir gelişme oldu.

TÜRKİYE

Türk Silahlı Kuvvetleri, iç güvenliğin tehdit altında olduğunu ifade ederek zaman zaman sivil yönetime müdahale etmiştir. Bu müdahalelerde temel hukuki dayanak Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu’nun 35. maddesinde yer alan “Madde 35 – Silahlı Kuvvetlerin vazifesi; Türk yurdunu ve Anayasa ile tayin edilmiş olan Türkiye Cumhuriyetini kollamak ve korumaktır.”hükmü olmuştur. Ancak 12 Eylül Darbesi’nin yargılanması için hazırlanan iddianamede bu maddenin darbeye meşruiyet kazandırmayacağı ve hiçbir kanun maddesinin Anayasa’nın üzerinde olamayacağının altı çizildi. Devlet düzeninin temel kurumlarından TBMM ve tüm hak ve özgürlükleri ortadan kaldırmak için 35. maddeyi gerekçe göstermenin hukuka aykırılığa kılıf bulma gayreti olduğu aktarıldı.

TSK 1960 ve 1980 yıllarında iki kez yönetime el koymuş, 1971 ve 1997 yıllarında ise postmodern darbe ile hükûmeti istifaya zorlamıştır.

Türkiye 1950 yılındaki demokratik seçimlerle çok partili hayata geçiş yaptığı dönemden sonra, millet iradesine dayanan demokratik düzen neredeyse her on yılda bir askeri müdahalelerle kesintiye uğradı. İlki 27 Mayıs 1960’da olmak üzere; 12 Mart 1971’de (muhtıra), 12 Eylül 1980’de, 28 Şubat 1997’de (postmodern darbe) ve 15 Temmuz 2016‘da arka arkaya askeri müdahalelere tanık oldu.

YUNANİSTAN’IN NATO’YA ALINMASI

NATO’nun askerî kanadından 1974’te çıkan Yunanistan’ın, karşılığında Türkiye’ye hiçbir taviz verilmeden 1981’de veto edilmeden tekrar NATO’ya kabulü de ancak 12 Eylül 1980 darbesinden sonra mümkün olabilmiştir.

TARİHTE DARBE YAŞAMIŞ ÜLKELER

AFRİKA

CezayirCezayir: 1965–1976,1992–1994 Benin Benin: 1963–1964,1965–1968,1969–1970,1972–1975 Burkina Faso Burkina Faso: 1966–1977,1980–1991 Burundi Burundi: 1966–1974,1976–1979,1987–1992 Orta Afrika Cumhuriyeti Orta Afrika Cumhuriyeti: 1966-1.979,1981-1986,2003-2005, 2013-2014 Çad Çad: 1975-1979,1982-1989 Komorlar Komorlar: 1999–2002 Demokratik Kongo Cumhuriyeti Demokratik Kongo Cumhuriyeti: 1965-1971, 1971-1997 Kongo Cumhuriyeti Kongo Cumhuriyeti: 1968–1969,1977–1979 Fildişi Sahili Fildişi Sahili: 1999–2000 Mısır Mısır: 1953-1956,2011-2012,2013-Günümüz Ekvator Ginesi Ekvator Ginesi: 1979–1987 Etiyopya Etiyopya: 1974-1987 Gambiya Gambiya: 1994-1996 Gana Gana: 1966-1969,1972-1975,1975-1979,1981-1993 Gine Gine: 1984-1990,2008-2010 Gine-Bissau Gine-Bissau: 1980-1984,1999,2003,12.04.2012-11.05.2012 Lesotho Lesotho: 1986–1993 Liberya Liberya: 1980-1984 Libya Libya: 1969-1977,1977-2011 Madagaskar Madagaskar: 1972–1976 Mali Mali: 1968-1992,21 Mart 2012-12 Nisan 2012 Moritanya Moritanya: 1978-1979,1979-1992,2005-2007,2008-2009 Nijer Nijer: 1974-1989,1996,1999,2010-2011 Nijerya Nijerya: 1966-1975,1975-1979,1983-1985,1985-1993,1993-1998,1998-1999 Ruanda Ruanda: 1973-1975 São Tomé ve Príncipe Sao Tome ve Principe: 1995,2003 Sierra Leone Sierra Leone: 1967-1968,1992-1996,1997-1998 SomaliSomali: 1969-1976,1980-1991 Sudan Sudan: 1958-1964,1969-1971,1985-1986,1989-1993 Togo Togo: 1967–1979 UgandaUganda: 1971-1979,1985-1986

KUZEY VE GÜNEY AMERİKA

Arjantin Arjantin: 1930-1932,1943-1946,1955-1958,1966-1973,1976-1983 Bolivya Bolivya: 1839-1843,1848,1857-1861,1861,1864-1872,1876-1879,1899, 1920-1921,1930-1931,1936-1940,1946-1947,1951-1952,1964-1966,1970-1982 Brezilya Brezilya: 1889-1891,1930-1946,1964-1985 ŞiliŞili: 1924-1925,1927-1931,1973-1990 KolombiyaKolombiya: 1953–1958 Kosta RikaKosta Rika: 1868-1870,1876-1882,1917-1919 Küba Küba: 1933,1952-1959 Dominik Cumhuriyeti Dominik Cumhuriyeti: 1899,1930-1961 EkvadorEkvador: 1876-1883,1935-1938,1947,1963-1966,1972-1979 El Salvador El Salvador: 1885-1911,1931-1979 Guatemala Guatemala: 1944-1945,1954-1957,1957-1966,1970-1986 Haiti Haiti: 1950,1956-1957,1957-1990,1991-1994 Honduras Honduras: 1956-1957,1963-1971,1972-1982 Meksika Meksika: 1876,1877-1880,1884-1911 Nikaragua Nikaragua: 1937-1956,1967-1979 Panama Panama: 1968-1989 Paraguay Paraguay: 1940-1948,1954-1989 Peru Peru: 1842–1844,1865–1867,1872,1879–1881,1914–1915,1930–1931,1948–1950, 1962–1963,1968–1980 Surinam Surinam: 1980-1988 UruguayUruguay: 1865–1868,1876–1879,1933–1938,1973–1985 VenezuelaVenezuela: 1858–1859,1859–1861,1861–1863,1908–1913,1922–1929,1931–1935i1948–1958

ASYA, PASİFİK VE ORTADOĞU

Bangladeş Bangladeş: 1975–1981,1982–1986 Burma Burma: 1962-1974,1988-2011 Kamboçya Kamboçya: 1970-1975 Çin Cumhuriyeti Tayvan: 1912-1928,1928-1949 Fiji Fiji: 1987,2000,2006-devam ediyor Endonezya Endonezya: 1967-1998 İran İran: 1923-1925, 1950-1951, 1953-1957 , 1978-1979 Irak Irak: 1933-1935, 1937-1938, 1949-1950, 1952-1953, 1958-1963 , 1963-1979 Güney Kore Güney Kore: 1961-1963,1980 Laos Laos: 1959–1960 Pakistan Pakistan: 1958–1971,1977–1988,1999–2008 Filipinler Filipinler: 1972-1981 Suriye Suriye: 1949, 1951-1954, 1963-1972 Tayland Tayland: 1933-1945, 1946-1973, 1976-1988, 1991-1992 , 2006-2008 , 2014-günümüz Güney Vietnam Güney Vietnam: 1963–1967 Yemen Yemen Arap Cumhuriyeti: 1962–1967,1974–1982

AVRUPA

Bulgaristan Bulgaristan: 1934-1935/ 1944-1946 Fransa Fransa: 1940–1944 Yunanistan Yunanistan: 1925-1926/1936-1941/1967-1974 İtalya İtalya: 1943-1945 Polonya Polonya: 1926-1935/1981-1983 Portekiz Portekiz: 1926-1933/1933-1974 Romanya Romanya: 1940-1944 Rusya Rusya: 1918-1920 İspanya İspanya: 1923-1930/1936-1975 Türkiye Türkiye:Türkiye: 1960-1961, 1980-1983

YAKIN TARİHTE DARBEYLE İŞBAŞINA GELEN LİDERLER

Ad

Ülke

Tarih

Cemal Gürsel

Türkiye Türkiye

1960

Yorgo Papadopulos

Yunanistan Yunanistan

1967

Saddam Hüseyin

Irak Irak

1968

Muammer Kaddafi

Libya Libya

1969

Kâbus bin Seyd El Ebu Seyd

Umman Umman

1970

Augusto Pinochet

Şili Şili

1973

Ziya ül Hak

Pakistan Pakistan

1978

Teodoro Obiang Nguema Mbasogo

Ekvator Ginesi Ekvator Ginesi

1979

Kenan Evren

Türkiye Türkiye

1980

Lansana Conté

Gine Gine

1984

Blaise Compaoré

Burkina Faso Burkina Faso

1987

Zeynel Abidin Bin Ali

Tunus Tunus

1987

Than Shwe

Myanmar Myanmar

1988

Ömer el-Beşir

Sudan Sudan

1989

Yahya Jammeh*

Gambiya Gambia

1994

Hamad bin Halife es-Sani

Katar Katar

1995

Pervez Müşerref

Pakistan Pakistan

1999

François Bozizé*

Orta Afrika Cumhuriyeti Orta Afrika Cumhuriyeti

2003

Frank Bainimarama

Fiji Fiji

2006

Muhammed Veled Abdül Aziz

Moritanya Moritanya

2008

Andry Rajoelina

Madagaskar Madagaskar

2009

Roberto Micheletti

Honduras Honduras

2009

Abdülfettah El Sisi

Mısır Mısır

2013

Prayuth Chan-ocha

Tayland Tayland

2014

DARBE OLMASAYDI KIRIM’I GERİ ALACAKTI

DARBE GİRİŞİMİ NEDEN AMERİKA’YI İŞARET EDİYOR?

İslam ve İhsan

Yorum yapın